ROZWÓJ MOWY DZIECKA

 

 

 www.dobraterapia-bochnia.pl


Mowa jest bardzo istotną i pożądaną społecznie umiejętnością człowieka. Najczęściej to dzięki niej komunikujemy się ze światem, wyrażamy swoje uczucia, emocje. Mowa nie kształtuje się z dnia na dzień. To proces, który trwa latami, zaczyna się już z chwilą narodzin, a nawet jeszcze wcześniej, biorąc pod uwagę doświadczenia słuchowe dziecka będącego jeszcze w łonie matki.

Od pierwszego, wydanego przez dziecko dźwięku ( najczęściej jest to krzyk ) rozpoczyna się dla dziecka długa i trudna droga prowadząca do zdobycia umiejętności językowych.

Język, jak większość umiejętności ludzkich jest uwarunkowany predyspozycjami biologicznymi ( genetycznymi ) jak i środowiskowymi ( społecznymi ). Aby wiedzieć, czy rozwój mowy naszej pociechy przebiega prawidłowo, powinniśmy zapoznać się z etapami rozwoju języka.

 

 

Autorzy najczęściej wyróżniają cztery podstawowe etapy określające rozwój mowy dziecka:

• Okres melodii– 0 – 1 roku życia.

• Okres wyrazu– 1 – 2 rok życia.

• Okres zdania– 2 – 3 rok życia.

• Okres swoistej mowy dziecięcej (swoistych form językowych) – 3 – 7 rok życia.

 

Okres melodii

Pomiędzy 2 – 3 m. ż. (miesiąc życia) niemowlęta zaczynają głużyć(gruchać), czyli wydawać dźwięki, np. "a – buuuuuuuu”, "eeeeeee – uu”. Głużenie jest bezwarunkowe, tzn. że dziecko nie zdaje sobie sprawy z tego, że wydaje odgłosy. Głużenie polega na wydawaniu przez niemowlę dźwięków, które w swoim brzmieniu są podobne do samogłosek i spółgłosek danego języka. Głównym celem gruchania jest ćwiczenia narządów mowy.

Należy dodać, że dzieci, które mają wadę słuchu, także głużą. Ten fakt może niestety przesunąć proces diagnostyczny oraz terapeutyczny w czasie. Taka sytuacja zazwyczaj wpływ na przebieg terapii.

Około 5 – 6 m. ż. u dziecka zauważa się tzw. zabawy głosowe, które z czasem przemieniają się w gaworzenie. Jest to świadome naśladowanie dźwięków mowy usłyszanej w wypowiedziach osób otaczających dziecko. Zaczynają pojawiać się wtedy ciągi sylab, które przez rodziców dziecka postrzegane są jako pierwsze słowa. Jest to jednak błędne myślenie.

Istnieją dwa typy gaworzenia:

• gaworzenie powtarzalne, np. "babababa” (to właśnie ten rodzaj gaworzenia jest mylony z pierwszymi słowami) oraz

• gaworzenie konkatenacyjne, np. "badudededewa”.

Dzieci, u których występuje niedosłuch lub głuchota nie gaworzą. Często mówi się, że dzieci milkną i nikt nie wie dlaczego. Warto wtedy skontrolować słuch dziecka.

Około 7 – 8 m. ż. dziecko zaczyna reagować na mowę– odwraca głowę, patrzy uważniej na usta osoby mówiącej, podtrzymuje kontakt wzrokowy, gdy słyszy wypowiedzi opiekunów. Jednak nie reaguje ono na znaczenie wyrazu, ponieważ jeszcze go nie rozumie. Dla dziecka najważniejsza jest melodia słowa / wypowiedzi.

Z końcem 1 r. ż. (roku życia) pojawiają się pierwsze słowa tj. np. "mama”, "tata”, "papa”, "dada”, "hau”, "miau”, "be”.

 

Okres wyrazu

W tym czasie dziecko zaczyna coraz więcej rozumieć. Stara się odpowiadać na pytania i reagować odpowiednio na polecenia. W języku dziecka najbardziej charakterystyczne jest to, że:

• zamiast całych wyrazów wymawia tylko jego konkretną część – zazwyczaj sylabę akcentowaną w danym słowie. Zdarza się, że wyraz może być redukowane do pierwszej lub ostatniej sylaby nie koniecznie, do tej, która jest akcentowana,

• wyrażenia dźwiękonaśladowcze to słowa, np. pies to "hau”, auto to "blum blum”.

W mowie dziecka obserwuje się liczne substytucje głoskowe (zamiany głosek w słowach), np. "sialik” zamiast "szalik”, "jajka” zamiast "lalka”, itp. Normalne są także elizje głoskowe (opuszczanie głosek w wymawianym wyrazie), np. "aja” zamiast "jaja”. Grupy spółgłoskowe są zazwyczaj upraszczane do jednej spółgłoski.– np. grupa spółgłoskowa "krz” w słowie "krzesło” zostanie uproszczona i może powstać w ten sposób wyraz "kesło”.

Okres wyrazu jest bardzo dynamiczny, jeśli chodzi o poszerzanie słownictwa przez dziecko. Na tym etapie rozwoju mowy może nauczyć się ono nawet 5 słów każdego dnia.

Dziecko 2 – letnie powinno łączyć 2 wyrazy w jedno proste zdanie, np. "Mama da” – Mama daj, "Hau pi”- pies pije.

Okres zdania

Zdania tworzone przez dziecko bardzo często odbiegają od poprawności składniowej i fleksyjnej. Najczęściej są one twierdzące i składają się z dwóch wyrazów, np. "mama choć”, "daj pić”, "chcę am”, itp.

Mowa dziecka w tym okresie jest często nieporadna. Nadal utrzymują się substytucje głoskowe, które polegają zazwyczaj na zamianie głoski trudniejszej artykulacyjnie, na głoskę łatwiejszą, poprawnie realizowaną przez dziecko. Jednak bywa i tak, że głoska łatwiejsza zastępowana jest przez trudniejszą w realizacji, np. [l] zastępowane przez [r]. Dziecko mówi "motyr” zamiast "motyl”. Określa się to mianem hiperpoprawności. Ponadto, do normy rozwojowej zalicza się palatalizacja ( zmiękczenia )oraz w dalszym ciągu redukowanie (skracanie, upraszczanie) grup spółgłoskowych.

Okres zdania jest czasem dalszego bogacenia się słownictwa dziecka. Jednak same słowa nie są długie. Zazwyczaj składają się z dwóch lub trzech sylab. W tym okresie w słowniku dziecka występuje najwięcej rzeczowników. Są one nazwami przedmiotów z najbliższego otoczenia dziecka. Czasowniki w mowie dziecka pojawiają się w formie bezokoliczników.

Ciekawym zjawiskiem są malapropizmy, które polegają na tym, że dziecko błędnie używa wyrazów o podobnym brzmieniu, np. myli wyrazy "soczek” i "koczek”.

Dziecko w tym czasie powinno być rozumiane nie tylko przez swoją najbliższą rodzinę, ale także przez inne osoby.

Zdanie bliżej 3 urodzin dziecka powinny być coraz dłuższe składające się z 3, 4 elementów.

Okres swoistej mowy dziecięcej

Jest to najdłuższy okres w rozwoju mowy dziecka. W czasie jego trwania zachodzi wiele zmian jakościowych w wymowie dziecka. Pod koniec tego okresu dziecko powinno poprawnie artykułować wszystkie głoski języka polskiego.

Dziecko rozmawia ze swoimi opiekunami, rówieśnikami bardzo swobodnie. W swojej komunikacji posługuje się dłuższymi zdaniami. Często obserwuje się problemy z długimi wyrazami, czyli takimi które mają więcej niż cztery sylaby. Stąd biorą się "kosmiczne słowa”, np. "lokolotywa” zamiast "lokomotywa”.

Zjawiskiem, które jest typowe dla okresu swoistej mowy dziecięcej są neologizmy. Są to twory językowe, które dziecko tworzy samo. Dziecięce neologizmy nie występują w języku osób dorosłych. Istnieje wiele mechanizmów, poprzez które one powstają. Należą do nich:

• metatazy (przestawianie głosek a nawet całych sylab), np. "[…] letefon” zamiast "telefon”,

• zjawisko asymilacji (upodobnienie), np. "pami” zamiast "pani”,

• kontaminacja (tworzenie słów z dwóch lub większej liczby wyrazów na zasadzie ich zlepiania w jedno słowo np. "zatelefonić” = telefon + dzwonić, "buciarnia” = buty + końcówka "arnia” przez, którą tworzy się słowa typu "kwiaciarcia”, "kawiarnia”.

Neologizmy dziecięce są bardzo ciekawym zjawiskiem, ponieważ świadczą o tym, że dziecko nabywa umiejętności gramatycznych języka ojczystego i stara się tę wiedzę, w sposób niekontrolowany, ale za to kreatywny, wykorzystywać. Są one dowodem na to, że dziecko próbuje wykorzystywać język i jego zasady do wyrażania siebie, swoich myśli i zamiarów oraz do nazywania rzeczywistości.

 

 

 

 

Rozwój mowy dziecka – artykulacja

3 - 4 ROK ŻYCIA

Dziecko powinno:

• wymawiać głoski: [t], [d], [n], [l], [k], [g], [f], [w],

• realizować głoski tzw. szeregu ciaszącego – [ś], [ź], [ć], [dź],

• próbować wymawiać głoski tzw. szeregu syczącego – [s], [z], [c], [dz];

Dziecko może:

• substytuować (zamieniać) głoskę:

[l] na [j],

[s] na [ś],

[sz] na [ś] lub [s],

[r] na [j] lub [l],

• mówić niektóre słowa "po swojemu”,

• skracać wyrazy lub je "przekręcać” lub / i zniekształcać,

• jąkać się rozwojowo (w takiej sytuacji należy poradzić się terapeuty jak postępować z dzieckiem);

 

 

5 ROK ŻYCIA DZIECKA

Dziecko powinno:

• wymawiać wszystkie głoski, o których mowa powyżej,

• realizować poprawnie głoski tzw. szeregu syczącego – [s], [z], [c], [dz],

• próbować artykułować głoski tzw. szeregu szumiącego – [sz], [ż], [cz], [dż];

Dziecko może:

• zamieniać głoski:

[sz], [ż], [cz], [dż] na [s], [z], [c], [dz],

[r] na [l];

 

6 ROK ŻYCIA DZIECKA

Dziecko powinno:

• wymawiać wszystkie głoski zgodne z normami wymienionymi w 4 i 5 r. ż.,

• realizować głoski tzw. szeregu szumiącego – [sz], [ż], [cz], [dż],

• w wieku około 6 lat artykułować poprawnie głoskę [r] – (choć w literaturze przedmiotu nie jest podawana jasna granica rozwoju tej głoski);

Dziecko może:

• zamieniać głoskę [r] na [l] – na początku tego okresu.

 

 

Anna Maliszewska

Logopeda

 

 

 


Bibliografia

Demel G., 1982, Minimum logopedyczne nauczyciela przedszkola, Warszawa, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne

Kaczmarek L., 1977, Nasze dziecko uczy się mowy, Lublin, Wydawnictwo Lubelskie

Łobacz P., 2005, Prawidłowy rozwój mowy dziecka, [w:] Podstawy neurologopedii. Podręcznik akademicki, pod red. T. Gałkowskiego, E. Szeląg i G. Jastrzębowskiej, Opole, Uniwersytet Opolski

Minczakiewicz E., 1996, Mowa ~ Rozwój ~ Zaburzenie ~ Terapia, Kraków, Wydawnictwo Naukowe WSiP

Styczek I., 1981, Logopedia, Warszawa, Polskie Wydawnictwo Naukowe

Cieszyńska J., Korendo M., 2015, Wczesna interwencja terapeutyczna, Kraków, Wydawnictwo Edukacyjne

 

Z naszej galerii